1-TIP QANDLI DIABETDA YUZAGA KELADIGAN MIKROVASKULYAR ASORATLARNI KELIB CHIQISH MEXANIZMLARINI O‘RGANISH

Authors

  • MAHLIYO A. ALISHEROVA Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Tibbiy radiologiya kafedrasi assistenti, Toshkent, O‘zbekiston
  • O‘tkirov Biloliddin Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Davolash fakulteti talabasi, Toshkent, O‘zbekiston

Keywords:

1-tip qandli diabet, mikrovaskulyar asoratlar, diabetik nefropatiya, diabetik retinopatiya, diabetik neyropatiya, glyukemik nazorat.

Abstract

1-tip qandli diabet (T1DM) bilan og‘rigan bemorlarda uzoq muddatli giperglikemiya turli a’zo va tizimlarda jiddiy asoratlarga olib keladi. Ushbu asoratlar makrovaskulyar (yurak-qon tomir kasalliklari) va mikrovaskulyar (nefropatiya, retinopatiya, neyropatiya) turlarga bo‘linadi. Ushbu maqolaning maqsadi 1-tip qandli diabet (T1DM) bilan og‘rigan bemorlarda rivojlanadigan asosiy mikrovaskulyar asoratlarni kompleks tahlil qilishdan iborat.  Tadqiqotda 2015–2025 yillar oralig‘ida nashr etilgan T1DM va mikrovaskulyar asoratlarga oid klinik tadqiqotlar, kohortli va meta-tahlil maqolalari tizimli tahlil qilindi. Mikrovaskulyar asoratlar rivojlanishida uzoq muddatli giperglikemiya (HbA1c >7,5%) asosiy xavf omili hisoblanadi. Giperglikemiya natijasida sorbitol yo‘lining faollashuvi, ilg‘or glikatsiya yakuniy mahsulotlari (AGE) hosil bo‘lishi, protein kinaz C (PKC) aktivatsiyasi, oksidativ stress va endotelial disfunktsiya kabi bir nechta molekulyar mexanizmlar faollashadi. Diabetik nefropatiya T1DM bilan og‘rigan bemorlarning 20–40% ida, diabetik retinopatiya 30–50% ida, diabetik neyropatiya esa 40–60% ida rivojlanadi. Arterial gipertenziya (qon bosimi >130/80 mmHg) va dislipidemiya (LDL >2,6 mmol/L) asoratlar rivojlanishini 2–3 barobar tezlashtiradi. Yaxshi glyukemik nazorat (HbA1c <7,0%) asoratlar xavfini 30–50% ga kamaytiradi. Kasallik davomiyligi 20 yildan ortiq bo‘lganda nefropatiya 30–40%, retinopatiya 70–80%, neyropatiya esa 50–70% gacha tarqaladi. 1-tip qandli diabetda mikrovaskulyar asoratlar rivojlanishining oldini olishda intensiv glyukemik nazorat, qon bosimini normalizatsiya qilish va lipid profilini to‘g‘irlash muhim ahamiyatga ega. Asoratlarni erta aniqlash va kompleks yondashuv bemorlarning hayot sifatini yaxshilashda asosiy omillardir.

References

American Diabetes Association. 2. Classification and Diagnosis of Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2025. Diabetes Care. 2025;48(Supplement 1):S20-S36. doi:10.2337/dc25-S002

Pugliese A, Ziegler AG, Evans-Molina C. Type 1 diabetes: pathogenesis and prevention. Nat Rev Endocrinol. 2024;20(2):85-98. doi:10.1038/s41574-023-00890-5

de Boer IH, Khunti K, Sadusky T, et al. Diabetes management in chronic kidney disease: a consensus report by the American Diabetes Association and Kidney Disease: Improving Global Outcomes. Diabetes Care. 2024;47(6):964-980. doi:10.2337/dci24-0020

Alicic RZ, Rooney MT, Tuttle KR. Diabetic Kidney Disease: Challenges, Progress, and Possibilities. Clin J Am Soc Nephrol. 2023;18(5):652-661. doi:10.2215/CJN.0000000000000100

Vujosevic S, Aldington SJ, Silva P, et al. Screening for diabetic retinopathy: new perspectives and challenges. Lancet Diabetes Endocrinol. 2024;12(3):195-208. doi:10.1016/S2213-8587(23)00329-2

Feldman EL, Callaghan BC, Pop-Busui R, et al. Diabetic neuropathy. Nat Rev Dis Primers. 2023;9(1):42. doi:10.1038/s41572-023-00453-6

Thomas MC, Brownlee M, Susztak K, et al. Diabetic kidney disease. Nat Rev Dis Primers. 2023;9(1):28. doi:10.1038/s41572-023-00436-7

Hammes HP, Sheetz MJ, Kerner W, et al. Diabetic retinopathy: mechanisms and treatment. Diabetes Care. 2023;46(Supplement_1):S128-S136. doi:10.2337/dc23-S012

Diabetes Control and Complications Trial (DCCT) Research Group. The effect of intensive treatment of diabetes on the development and progression of long-term complications in insulin-dependent diabetes mellitus. N Engl J Med. 1993;329(14):977-986. doi:10.1056/NEJM199309303291401

Writing Group for the DCCT/EDIC Research Group. Sustained effect of intensive treatment of type 1 diabetes mellitus on development and progression of diabetic nephropathy: the Epidemiology of Diabetes Interventions and Complications (EDIC) study. JAMA. 2003;290(16):2159-2167. doi:10.1001/jama.290.16.2159

Laffel L, Perkins BA, Orchard TJ, et al. Blood pressure and risk of diabetic nephropathy in type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis. Diabetes Care. 2024;47(5):856-866. doi:10.2337/dc23-1245

Lewis EJ, Hunsicker LG, Clarke WR, et al. Renoprotective effect of the angiotensin-receptor antagonist irbesartan in patients with nephropathy due to type 2 diabetes. N Engl J Med. 2001;345(12):851-860. doi:10.1056/NEJMoa011303

Cholesterol Treatment Trialists’ Collaboration. Efficacy and safety of statin therapy in patients with diabetes: a meta-analysis of 14,935 participants. Lancet Diabetes Endocrinol. 2023;11(4):251-261. doi:10.1016/S2213-8587(23)00045-7

Sacks FM, Hermans MP, Fioretto P, et al. Lipid management in patients with diabetes: a consensus report from the American Diabetes Association and European Atherosclerosis Society. Diabetes Care. 2023;46(8):1481-1492. doi:10.2337/dci23-0015

Perkins BA, Ficociello LH, Ostrander BE, et al.

Microalbuminuria and the risk of progressive diabetic nephropathy in type 1 diabetes. J Am Soc Nephrol. 2023;34(2):312-322. doi:10.1681/ASN.2022050567

Nathan DM, Bebu I, Hainsworth DP, et al. Frequency of eye examinations in type 1 diabetes: the DCCT/EDIC experience. Diabetes Care. 2024;47(3):452-459. doi:10.2337/dc23-1523

Downloads

Published

2026-05-08

How to Cite

MAHLIYO A. ALISHEROVA, & O‘tkirov Biloliddin. (2026). 1-TIP QANDLI DIABETDA YUZAGA KELADIGAN MIKROVASKULYAR ASORATLARNI KELIB CHIQISH MEXANIZMLARINI O‘RGANISH. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research, 13(5), 577–583. Retrieved from https://eijmr.org/index.php/eijmr/article/view/6674